III. Via Catânia – Agrigento
Fase B: Rev 1.0 (editado por Ignazio Caloggero)

OBSERVAÇÃO: A FAIXA ESTÁ SOB REVISÃO E SERÁ ATUALIZADA EM BREVE PARA A VERSÃO 2.0. 

Mapa interativo atualizado em tempo real. Para uma visão global de todos os itinerários históricos da Sicília, para a apresentação do projeto, os mapas históricos "zoomable" tomados como referência e as respectivas notas metodológicas, consulte a página do projeto: Caminhos antigos e itinerários históricos da Sicília. Para ver todas as rotas em uma página da web, consulte: Caminhos Antigos e Itinerários Históricos da Sicília: Todas as rotas ao vivo.   O mapa mostra as principais "estações" e os sítios arqueológicos encontrados ao longo do percurso. Abaixo do mapa maiores detalhes e notas técnicas. 

descrição

Caminho Catânia–Agrigento relatado noItinerário de Antonini É provavelmente uma das mais complexas de reconstruir. Estudiosos levantaram a hipótese de que a estrada pode ter sofrido modificações e desvios ao longo do tempo, com a adição de novos trechos em relação à rota original (particularmente no trecho Philosophiana–Petiliana) (B. Pace, III, 473). Não é por acaso que as duas rotas possíveis também aparecem distintas numa das mais antigas representações cartográficas da ilha:  Siciliae Antiquae quae et Sicania et Trinacria dicta tabula Geographica (1714) 

Siciliae Antiquae quae et Sicania et Trinacria dicta tabula Geographica (1714)  

De acordo com o Itinerarium Antonini temos, portanto:

  • Catania
  • Capitoniano
  • Philosophiana (Gela sive Filosofianis) (Gelentium Philosophiana) 
  • Variante para Petiliana
    • Petiliana (Délia?)
  • Variante para Calloniana e Corconiana 
    • Calloniana (Caulônia) 
    • Corconiano
  • Agrigento

A reconstrução torna-se especialmente complicada no que diz respeito a Calloniana e Corconiano, cuja localização permanece incerta.

  • Paz (III, 473) coloca ambos ao longo da rota San Cataldo–Serradifalco–Favara, embora expressando perplexidade: tal rota para o norte parece improvável, já que Caltanissetta, na época romana, ainda não havia assumido o papel de um entroncamento rodoviário significativo.

  • Cluvério, citado por Pace, identifica Calloniana com Pietraperzia, uma hipótese que Pace rejeita.

  • Holm (XXII, 484) propõe, em vez disso, reconhecer Calloniana em Ravanusa e Corconiana perto Naro, locais hoje considerados mais plausíveis devido à coerência topográfica e à presença de vestígios arqueológicos antigos.

A dificuldade também deriva do facto de as evidências arqueológicas directas de estradas (pedras de calçada, marcos miliários, pontes) serem escassas, enquanto a evidência indireta (povoados, necrópoles, azulejos com selos romanos). Essa riqueza de sítios sugere que a rota não era uma linha única e estável, mas que, ao longo do tempo, diversas variantes e rotas transversais se seguiram, adaptando-se a diferentes necessidades políticas e econômicas.

Até mesmo a colocação de Capitoniano tem sido objeto de discussão, com propostas que variam entre distrito de Castellitto e Distrito de Favarotta – Tenuta GrandeDaí a hipótese de dois percursos distintos, um dos quais está assinalado a roxo nas reconstruções cartográficas.

Por estas razões, no presente estudo propõe-se um caminho principal destacado em magenta, ladeado por vários variantes em verdeEm azul claro, possíveis alternativas ainda a serem estudadas. No futuro, novos estudos e investigações de campo poderão levar a uma revisão dessas hipóteses: alguns trechos atualmente considerados "alternativos" poderiam, na verdade, ser reavaliados como parte da rota principal, e vice-versa. Para facilitar a visualização dos trechos compartilhados, o mapa também mostra (em azul) a rota relacionada à Via Selinuntina (trecho Siracusa-Agrigento). Observe que o trecho da Via Selinuntina de Riesi a Favara poderia ser considerado uma alternativa adicional à rota Catânia-Agrigento.

Resumo de características, segmentos e variantes

  • Seção IIIA (Catânia – Sophiana)
    • Segmento IIIA.a (Catânia – C.da Casagilmondo)
    • Segmento IIIA.b (C.da Casagilmondo – Sophiana)
      • Var. IIIA.b.1  ((C.da Casagilmondo – Borgo Baccarato – Sophiana)
      • Var. IIIA.b.2 (C.da Casagilmondo – Mirabella Imbaccari – Sophiana)
  • Seção IIIB (Sophiana – Favara)
    • Segmento IIIB.a (Sophiana – C.da Arciero)
      • Var. IIIB.b.1  (Sophiana – Barrafranca – C.da Arciero)
      • Var. IIIB.b.2  (Sophiana – Mazzarino – C.da Arciero)
    • Segmento IIIB.b (C.da Arciero – Delia – Castrofilippo)
    • Segmento IIIB.c (Castrofilippo (Favara)
  • Seção IIIC (Favara – Agrigento)

Outras variantes possíveis

  • Var. IIIv1: (Goleiro – Palagônia – Sophiana) 
  • Var. IIIv2: (C.da Toscanello – Aidone – Piazza Armerina)
  • Var. IIIv3: (Distrito de Barrafranca – Caltanissetta – Castrofilippo) 
  • Var. IIIv4: (Casa Mastra – Riesi – Favara) 

Seção IIIA (Catânia – Sophiana)

Segmento IIIA.a (Catânia – C.da Casagilmondo)

Lista de Marcos que compõem o segmento

    • IIIA.a.1:  Catania
    • IIIA.a.2:  Jarreteira dos Monges 
    • IIIA.a.3: Goleiro
    • IIIA.a.4: Contrada Stimpato
    • IIIA.a.5: Contrada Castellito (Capitoniana?)
    • IIIA.a.6: Cozzo Saitano – C.da Ventrelli
    • IIIA.a.7: Contrada Margherito Sottano
    • IIIA.a.8: Contrada Casalgimondo

Lista de marcos e referências bibliográficas e cartográficas relacionadas

    • IIIA.a.1:  Catania (Itinerário Antonini) (3.472-473 B. Pace) (31) (CSRT)
    • IIIA.a.2:  Giarretta dei Monaci (3.472 B. Pace) (31.61 M. Sfacteria) (C15A -1826) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.a.3: Goleiro (72.525 G. Uggeri) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.a.4: Contrada Stimpato (72.525 G. Uggeri) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.a.5: Contrada Castellito (Itinerário Antonini – Capitólio?) (3.472) (22.484 A. Holm) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.a.6: Cozzo Saitano – C.da Ventrelli (72.253) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.a.7: Contrada Margherito Sottano (3.472 B. Pace) (72.253 G. Uggeri) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.a.8: Contrada Casalgimondo (CAMS) (CSRT)

Segmento IIIA.b (C.da Casagilmondo – Sophiana)

Var. IIIA.b.1 (C.da Casagilmondo – Borgo Baccarato – Sophiana)

Lista de Marcos que compõem o segmento

    • IIIA.b.11: Distrito de Casalgimondo
    • IIIA.b.1.2: Contrada Pietrarossa
    • IIIA.b.1.3: Contrada Toscanello
    • IIIA.b.1.4: Borgo Baccarato
    • IIIA.b.1.5: Contrada Dragofosso
    • IIIA.b.1.6: Antiga parada de Rasalgone (próxima)
    • IIIA.b.1.7: Contrada Boucci 
    • IIIA.b.1.8: Piazza Armerina (3.472 B. Pace) (C4-C7 – Schmettau) (C15A -1826) (C27 – 1859) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.9: Monte Mangone (próximo) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.10: Fortalezas de Gropazzi (C27 – 1859) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.11: Contrada Torre di Pietro (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.12: Philosophiana (Gela sive Filosofianis) (Gelasium Philosophiana) (Itinerarium Antonini) (3.472 B. Pace) (22.484 A.Holm) (31.72) (C27 – 1859) CAMS) (CSRT)

Lista de marcos e referências bibliográficas e cartográficas relacionadas

    • IIIA.b.1.1: Contrada Casalgimondo (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.2: Contrada Pietrarossa (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b1..3: Contrada Toscanello (CSRT)
    • IIIA.b.1.4: Borgo Baccarato (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.5: Contrada Dragofosso (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.6: Antiga parada de Rasalgone (próxima) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.7: Contrada Boucci (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.8: Piazza Armerina (3.472 B. Pace) (C4-C7 – Schmettau) (C15A -1826) (C27 – 1859) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.9: Monte Mangone (próximo) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.10: Fortalezas de Gropazzi (C27 – 1859) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.11: Contrada Torre di Pietro (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.1.12: Philosophiana (Gela sive Filosofianis) (Gelasium Philosophiana) (Itinerarium Antonini) (3.472 B. Pace) (22.484 A.Holm) (31.72) (C27 – 1859) CAMS) (CSRT)
    • Var. IIIA.b.2 (C.da Casagilmondo – Mirabella Imbaccari – Sophiana)
    • IIIA.b.2.1: Casalgismondo Sottano (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.2.2: Mirabella Imbaccari (72.254 G. Uggeri) (31.70 M. Sfacteria) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.2.3: Rasalgona (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.2.4: C.da Malocristiano (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.2.5: Fortalezas de Gropazzi (C27 – 1859) (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.2.6: Contrada Torre di Pietro (CAMS) (CSRT)
    • IIIA.b.2.7: Philosophiana (Gela sive Filosofianis) (Gelasium Philosophiana) (Itinerarium Antonini) (3.472 B. Pace) (22.484 A.Holm) (31.72) (C27 – 1859) CAMS) (CSRT)

ATUALIZANDO!!

Insights

C2: Siciliae Antiquae quae et Sicania et Trinacria dicta tabula Geographica (1714)  

Seção IIIA (Catânia – Sophiana)

C26: Giarretta dei Monaci – Goleiro

 

C4-C7 (Castellito – Margherito abaixo)

 

 

Variante Possível IIIA2: (Catania – Palagonia – Sophiana) 

C27: Mapa Comparativo da Sicília Moderna (1859 (De Simeto a Caltagirone)

 

Bibliografia e Cartografia de Referências.

(1) (2) (3) (13) (15) (19) (22) (27) (31) (36) (37) (38) (60) (63) (99) (CAMS) (C2 ) (C4) (C7) (C12) (C13) (C14) (C15A) (C16) (C17) (C18) (C20) (C26) (C27) /C28) (C29) (C30)

  • [1] Giovanni Uggeri: A formação do sistema rodoviário romano na Sicília 
  • [2] Elisa Bonacini: Uma proposta de identificação ao longo da Via A Catina - Agrigento em AITNA - Quaderni di Topografia Antica - 4 - Centro Siciliano de Topografia Antiga
  • [3] Biagio Pace: Arte e Civilização da Antiga Sicília Vol. 1 pag. 453-488
  • [13]: G. Ugeri:  Itinerários e estradas, rotas, portos e escalas da antiga Sicíliaem Anais IX Congresso da Antiga Sicília (Palermo 1997), "Kokalos" 43-44 (1997-1998), Roma 2000, pp. 299-364.
  • [15]: G. Uggeri: O sistema de estradas romanas na Sicília, em particular no que diz respeito aos séculos III e IV. Em Kokalos XXVIII-XXIX 1982-1983
  • [19]: Anais da Conferência L'antica Petiliana no Itinerarium Antonini Delia (CL) 6 de setembro de 2014 por Luigi Santagati e Paolo Busub - Sociedade Nissen de História da Pátria - Série Scarabelliana n. 24
  • [22] Adolfo Holm História da Antiguidade da Sicília Vol. III Capítulo IV
  • [27] Marco Sfacteria: estradas romanas na Sicília. Novas observações sobre a rota hipotética da rota interna Catânia-Agrigento - Revista P e lo ro I, 1 - 2016
  • [31] Mansionibus nunc institutis (It. Ant. 94,2). Marco Sfacteria Research Doctorate (It. Ant. 94,2). 2016 + [31B] Tabelas associadas
  • [36] Tommaso Fazello - História da Sicília Volume I. Palermo
  • [37] Dicionário Topográfico da Sicília por Vito Amico - traduzido por Gioacchini di Marzo Vol. 1 - Palermo 1855
  • [38] Dicionário Topográfico da Sicília por Vito Amico - traduzido por Gioacchini di Marzo Vol. 2 - Palermo 1859
  • [63]: Elisa Bonacini: Capitoniana in Contrada Favarotta – Tenuta Grande? In Revista Valdinoto da Sociedade Calatina de História e Cultura Pátria 1/2006
  • [99] Ignazio Caloggero: O Projeto Caminhos Antigos e Itinerários Históricos da Sicília
  • CÂMERAS: Mapa Arqueológico Multimídia da Sicília - Link: https://www.lasiciliainrete.it/archivio-patrimonio-archeologico-di-sicilia/
  • C2: Regni & Insvlae Siciliae Tabula geographica ex Archetypo gradiori em hoc compendium redacta - 1747 autor: Homann, Johann Baptist
  • C4: Nova et precisa Siciliae Regionum, Urbium, Castellorum, Pagorum Montium, Sylvarum, Planitierum, Viarum Situum ac Singularium quorumque locorum et rerum ad Geographiam Partinentium Descriptio Universalis - 1721 autor Schmettau, Samuel von
  • C7: Sicília. Editora: Robert Laurie & James Whittle (1799) (sempre referindo-se ao papel de Schmettau)
  • C12: Siciliae Antiquae quae et Sicania et Trinacria dicta tabula geográfica. Editora: L'Isle, Guillaume de, 1675-1726
  • C13: [4] Tabula Peutingeriana (mapa medieval do mundo romano escrito por um monge do século XIII de Colmar
  • C14: [5] Itinerário Antonini
  • C15A: Mapa Geral da Ilha da Sicília - Officio Topografico 1826 (Sudeste)
  • C16: Linhas orientadoras do Plano Regional de Paisagem Territorial - Rede viária histórica
  • C17: Siracusa na época de Gelone e Gelone Eu mapeio com as estradas que partiam de Siracusa anexadas ao livro de Adolfo Holm: Storia di Sicilia-Vol. A  
  • C18: Rede Sicília Trazzerale (1929). Publicado no Journal of the Land Registry and Tax Services em 1941
  • C20: Ilha da Sicília dividida em vales. Calcografia de câmara (1792) (Roma, Itália) - Autor: Ram, de Johannes 1648-1693
  • C26: Europa no século XIX. século (com o Terceiro Levantamento Militar)  
  • C27: Mapa Comparativo da Sicília Moderna (1859)
  • C28: Siciliae Antiquae Tabula (1834) (Sicília Tabulae Peutingerianae)
  • C29: La Sicile Pour l'Histoire Romaine (1740) 
  • C30: Cartografia dos Planos Paisagísticos da Região da Sicília que podem ser consultados online (para os trazzere e rotas históricas)

Para a bibliografia e cartografia geral consulte a página: Notas Metodológicas e Bibliografia 

Nota técnica e metodológica 

O Mapa Multimédia das Antigas Rotas Históricas é criado em duas subfases (não necessariamente sequenciais):

  • Fase A (caminho básico): na primeira subfase os caminhos são identificados sob a forma de um primeiro esboço dividido em segmentos e secções (tendo em conta a bibliografia, os mapas históricos analisados ​​e o Mapa Arqueológico Multimédia da Sicília (CAMS) e apenas parcialmente os caminhos no chão). A rota básica é o ponto de partida proposto à comunidade científica, preparatório para a fase posterior de análise detalhada dos segmentos individuais que compõem todo o caminho identificado
  • Fase B (caminho avançado): na segunda fase, começará um processo de refinamento incremental adaptando, o mais fielmente possível, os componentes individuais que compõem o percurso aos percursos históricos e às trilhas no terreno e onde os vestígios antigos foram perdidos, adaptá-los às os percursos atuais que estão mais próximos dos caminhos antigos (acompanhar os caminhos históricos, quando identificados). O processo de refinamento incremental também levará em consideração estradas históricas, estradas naturais e outros estudos e contribuições da comunidade científica e acadêmicos do setor.
  • Fase C (Subdivisão dos caminhos): Quando estiver em pleno funcionamento, o projeto prevê a elaboração de dois caminhos que podem divergir em alguns pontos: um caminho o mais fiel possível ao antigo, independentemente da sua exequibilidade atual e outro que poderá servir de base para a proposição de itinerários que tenham em conta as praticabilidade real e a possibilidade de desfrutar das belezas históricas, artísticas e naturalistas próximas ao percurso histórico. 

Nota: Nos casos em que a antiga via já não é identificável ou foi completamente substituída por vias de alta velocidade, ou obstruída por plantas industriais ou outros tipos de impedimento, procurou-se identificar um trecho que de alguma forma se aproximasse das características de um caminho naturalista ou em qualquer caso um substituto para o caminho de fluxo rápido. Em alguns casos, aliás, em caso de dúvida entre dois percursos possíveis, foi tido em consideração o percurso que permite passar nas imediações de paisagens ou património cultural considerados interessantes do ponto de vista turístico-cultural.